تحلیلی بر ساختار آوازی مکتب شجریان بر مبنای مفهوم تفاوت و تکرار از منظر آراء دلوز

چکیده

این پژوهش به منظور بررسی ساختار آوازی مکتب شجریان، براساس مفهوم «تفاوت و تکرار» در فلسفه ژیل دلوز بنیان گذاشته شده است. مسأله اصلی این است که آیا می‌توان این ساختار آوازی را صرفاً به چشم تکرارهای فرمی و الگوهای ردیفی نگاه نکرد و آن را فرایندی دانست که تفاوت را در دل تکرار خلق می‌کند؟ سؤال اصلی پژوهش به این شکل مطرح می‌شود که ساختار آوازی مکتب شجریان چگونه در جریان تکرارهای ملودی، ریتمی تفاوتی خلاق و متمایز ایجاد می‌کند؟ هدف اصلی مطالعه روشنگری درباره سازوکارهای داخلی این ساختار براساس مفاهیم کلیدی دلوز مانند تفاوت، تکرار،شدن است و در واقع یک سیستم پویاست که قادر به تولید یک اثر هنری اصلی (تفاوت تفاوت) استکه بر روی مورد مطالعه آثار استاد محمدرضا شجریان تمرکز دارد. روش تحقیق کیفی و از نوع توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. داده‌ها از طریق تحلیل نمونه‌های منتخب آوازی از اجراهای شاخص این مکتب  و مطالعه منابع نظری فلسفه دلوز گردآوری شده اند. یافته‌ها حاکی از این است که در نگرش شجریان، تکرار به معنای صرف بازگشت به همان چیزی که بوده نیست. بلکه باید آن را بستری دید برای برای بروز تفاوت‌هایی که کم کم، ولی به شکلی شدت یافته و بار بیانی خاص خود آشکار می‌شوند، هربار که ملودی تکرار می‌شود، به نوعی دگرگونی در شدت صدا، تزئینات،طول زمان اجرا و احساسات بیان شده است، همراه است. به این ترتیب، ساختار آواز در یک فرآیند پویا و در حال شدن شکل می‌گیرد. این موضوع خود گواه آن است که می‌توان نگرش شجریان را الگویی از تکرار مولد و همراه با تفاوت در عرصه موسیقی قلمداد کرد.