سیر تطوّر فکری محمد مجتهد شبستری‌

چکیده

محمد مجتهد شبستری، از برجسته‌ترین متفکران نواندیش دینی در ایران معاصر است که با گذار از فقه سنتی و ورود به عرصه الهیات مدرن، در تکوین نوعی قرائت هرمنوتیکی از دین، نقش محوری ایفا کرده است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی–فلسفی و کلامی، به واکاوی روند تطوّر فکری شبستری از دوران حوزوی تا دوره نظریه‌پردازی درباره «ایمان، آزادی و قرائت انسانی از وحی» می‌پردازد. تمرکز مقاله بر دو ساحت بنیادین است: نخست تحول معرفت‌شناختی او از منطق فقهی به هرمنوتیک فلسفی و دوم تبیین دیدگاهش درباره وحی، ایمان و تفسیر دینی در نسبت با عقل و آزادی. با استفاده از آثار اصلی شبستری از جمله هرمنوتیک، کتاب و سنت، ایمان و آزادی و نقد قرائت رسمی از دین، و نیز با ارجاع به متون نقادانه از سروش، دباغ، و ملکیان، نشان داده می‌شود که اندیشه شبستری در مرز میان ایمان‌گرایی اگزیستانسیالیستی و هرمنوتیک فلسفی قرار دارد. او با الهام از گادامر، ریکور و شلایرماخر، به این نتیجه می‌رسد که فهم دینی تنها در ساحت تاریخی و انسانی ممکن است و وحی را باید به‌مثابه «گفت‌وگویی در تجربه انسانی پیامبر» بازفهم کرد. در نتیجه، «قرائت رسمی از دین» که مدعی دسترسی مستقیم به حقیقت الهی است، جای خود را به «فهم تاریخی و انسانی از پیام الهی» می‌دهد. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که تطور فکری شبستری نه صرفاً تحولی شخصی بلکه تا حدودی نیز نشانه دگرگونی معرفت دینی در ایران معاصر است؛ تحولی که مبانی الهیات سنتی را در پرتو عقلانیت مدرن بازخوانی می‌کند و از ایمان، آزادی و نقد قدرت دینی، دفاعی نظری فراهم می‌آورد.