ادبیات سیاسی؛ هندسۀ پنهان مشروعیت در دورۀ حکومت امویان

چکیده

حکومت امویان (۴۱-۱۳۲ ه‍.ق) نخستین دولت در تاریخ اسلام بود که خلافت را به سلطنت موروثی تبدیل کرد و با بحران مشروعیت عمیقی روبه‌رو شد. این بحران از یک سو ریشه در فاصلۀ میان آرمان‌های اسلامی و واقعیت قدرت داشت و از سوی دیگر در واکنش‌های اجتماعی و فرهنگی اقشار مختلف جامعه بازتاب می‌یافت. ادبیات در این میان نه صرفاً یک پدیدۀ هنری، بلکه میدانی برای نزاع مشروعیت بود: هم ابزاری در دست حاکمیت برای توجیه قدرت و هم سلاحی در دست مخالفان برای مشروعیت‌زدایی. مقالۀ حاضر با تکیه بر مفهوم «هندسۀ پنهان مشروعیت» می‌کوشد نشان دهد که چگونه جریان‌های ادبی همچون مثالب‌نویسی، شعوبیه، روح حماسی، زهد و تصوف، غزل و نثر سیاسی، و سازوکارهای تبلیغات و سانسور، هر یک به شکلی درگیرِ مسئلۀ مشروعیت بودند. تحلیل این جریان‌ها بر پایۀ الگوی چهارگانۀ مشروعیت (حقانیت، مقبولیت، قانونمندی و کارآمدی) صورت می‌گیرد تا هندسۀ پیچیدۀ قدرت در عصر اموی آشکار شود.