ارزیابی نقش الهیات فیزیکالیستی به عنوان پل اتصال بین فیزیکالیسم غربی و جسم‌انگاری اسلامی در نفس‌شناسی

چکیده

پرسش از ماهیت نفس انسانی و رابطه آن با بدن از بنیادی‌ترین مسائل در تاریخ فلسفه، کلام و علوم شناختی است. در سنت فلسفه غربی معاصر، فیزیکالیسم  به عنوان دیدگاهی غالب مطرح شده که ذهن و آگاهی را در چارچوب فرایندهای فیزیکی تبیین می‌کند. در جهان اسلامی، جریان‌هایی از کلام اسلامی رویکرد جسم‌انگارانه‌ای به نفس اتخاذ کرده‌اند که در تقابل با دوگانه‌انگاری جوهری  رایج در سنت مشائی اسلامی قرار می‌گیرد. الهیات فیزیکالیستی  که در قرن اخیر در بستر گفتگوی علم و دین مسیحی پدیدار شد، کوشش می‌کند باور دینی را با تبیین‌های فیزیکالیستی از ذهن سازگار سازد. این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی کتابخانه‌ای از طریق فیش‌برداری از منابع اولیه و ثانویه در سه حوزه فلسفه ذهن غربی، الهیات فیزیکالیستی، و نفس‌شناسی اسلامی به بررسی امکان‌ها، محدودیت‌ها و پیامدهای این میانجی‌گری می‌پردازد. بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که الهیات فیزیکالیستی می‌تواند به عنوان «پل جزئی» در این گفتگوی بین‌سنتی عمل کند؛ مسائل مشترکی همچون رستاخیز جسمانی، هویت شخصی، مسئولیت اخلاقی بدنمند و یکپارچگی انسانی زمینه‌های واقعی برای گفتگو هستند، و برخی ابزارهای مفهومی آن مانند سببیت رو به پایین  و پدیداری  می‌توانند در بازاندیشی نفس‌شناسی اسلامی مفید واقع شوند. با این حال، ناسازگاری‌های بنیادی نیز وجود دارند که پل‌سازی کامل را ناممکن می‌سازند؛ مفهوم قرآنی روح به عنوان «أمر ربی»، اعتقاد به آگاهی در عالم برزخ، تفاوت ماهوی میان «جسمانیت ظریف» اسلامی و فیزیکالیسم مدرن، و تفاوت بنیادی در منابع معرفتی و روش‌شناسی هر سنت از جمله این موانع هستند. پژوهش حاضر نتیجه می‌گیرد که ارزش واقعی الهیات فیزیکالیستی در این گفتگو نه در حل کردن مسائل، بلکه در باز کردن فضایی است که در آن دو سنت می‌توانند با زبانی مشترک‌تر و با فروتنی معرفتی و احترام به تمایزات بنیادی گفتگوی سازنده‌تری داشته باشند.