مطالعه تطبیقی مبانی و اصول حقوقی تعهد به نجات دیگری از منظر نوع دوستی در نظام حقوقی ایران و مصر

چکیده

تعهد به نجات دیگری به‌عنوان ارزشی اخلاقی و حقوقی در نظام‌های حقوقی ایران و مصر جایگاه ویژه‌ای دارد. هدف این رساله بررسی مبنای حقوقی تعهد به نجات دیگری از منظر نوع‌دوستی و تحلیل بنیان‌های اخلاقی، فقهی و حقوق بشری آن در این دو نظام است. پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و از طریق فیش‌برداری از منابع کتابخانه‌ای، اسناد حقوقی و قوانین ایران و مصر انجام شد، که ابتدا مفاهیم نوع‌دوستی و تعهد به نجات را تبیین کرده و سپس با تحلیل تطبیقی قوانین، مصادیق و ارکان آن را بررسی نمود. سؤال اصلی این است که مبنای حقوقی تعهد به نجات دیگری از منظر نوع‌دوستی در نظام حقوقی ایران و مصر چگونه است و بر چه بنایی استوار است؟ فرضیه اصلی بیان می‌دارد که این تعهد بر اصول اخلاقی، فقهی و حقوق بشری با تأکید بر حفظ حیات استوار است، که در ایران از قواعد فقه امامیه و در مصر از فقه حنفی و قانون مدنی نشأت می‌گیرد. نتایج نشان داد که در ایران، قواعد «لاضرر» و «تسبیب» (ماده 1 قانون مسئولیت مدنی و ماده 295 قانون مجازات اسلامی) و اصل هشتم قانون اساسی، نجات را به‌ویژه در اضطرار ترویج می‌دهند. در مصر، قانون مدنی (ماده 163) و «تکافل اجتماعی» در فقه حنفی، این تعهد را در چارچوب تقصیر تقویت کرده و ماده 78 قانون اساسی مشارکت اجتماعی را تشویق می‌کند. هر دو نظام با تکیه بر حق حیات (ماده 3 اعلامیه جهانی حقوق بشر)، نوع‌دوستی را به‌عنوان انگیزه امدادرسانی داوطلبانه در بلایای طبیعی یا حوادث عمومی ترویج می‌دهند، اما الزام قانونی مستقیم محدود است. تفاوت‌های فقهی، مانند تأکید ایران بر تسبیب و مصر بر تقصیر، نتایج متفاوتی در دعاوی ایجاد می‌کند، اما حمایت از ناجیان (ماده 11 ایران و ماده 165 مصر) و پذیرش اضطرار، چارچوبی مشترک را شکل داده است. پیشنهاد می‌شود برنامه‌های آموزشی و همکاری بین‌المللی برای تقویت نوع‌دوستی و هماهنگی با استانداردهای جهانی گسترش یابد.