شناسایی عناصر گفتمان فضیلت در روایات اخلاقی با روش تحلیل مضمون

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی مفاهیم «کرامت» و «شأن انسانی» در متون فقهی و بررسی چالش‌های مفهومی آن با رویکرد تحلیل مفهومی انجام گرفت. پژوهش به‌صورت کیفی و با استفاده از روش تحلیل مفهومی انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۸ نفر از متخصصان حوزه فقه و حقوق اسلامی در تهران جمع‌آوری گردید. انتخاب شرکت‌کنندگان به روش هدفمند صورت گرفت و فرآیند گردآوری داده‌ها تا اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده‌ها از طریق تحلیل مضمون و با استفاده از نرم‌افزار Nvivo انجام گرفت. نتایج پژوهش نشان داد مفهوم کرامت انسانی در متون فقهی به دو صورت کرامت ذاتی (طبیعی و غیرقابل سلب) و کرامت اکتسابی (وابسته به تقوا و عملکرد اخلاقی) مطرح است. همچنین مشخص شد که شأن انسانی مفهومی متفاوت از کرامت بوده و بیشتر وابسته به جایگاه اجتماعی و عرف است. کاربرد این مفاهیم در فقه کیفری، سیاسی، خانواده و پزشکی نیز به‌روشنی مشخص گردید. چالش‌هایی مانند تعارض مجازات‌های شرعی با اصل کرامت انسانی، تبعیض جنسیتی، ابهام مفهومی، و ضرورت تطابق با مفاهیم حقوق بشر از دیگر یافته‌ها بود. مفاهیم کرامت و شأن انسانی در فقه اسلامی با وجود اهمیت بنیادی، با چالش‌های قابل توجهی مواجه هستند که نیاز به بازنگری و تبیین دقیق‌تر دارند. توجه به اصل کرامت انسانی در تنظیم و اجرای احکام فقهی و قانونی ضروری بوده و باید مبنایی برای سیاست‌گذاری اجتماعی و آموزشی قرار گیرد.