بررسی نسبت نظریه عقلانیت وحیانی علامه جوادی آملی با تعالی تفکر در آیینه حکمت صدرایی

چکیده

رابطه عقل و وحی از مسائل محوری در اندیشه اسلامی است که در دوران معاصر با تقابل عقلانیت مدرن و معرفت دینی، بازخوانی آن ضروری شده است. علامه جوادی آملی با طرح نظریه عقلانیت وحیانی، رویکردی نوین برای تبیین تعامل سازنده عقل و وحی ارائه داده که در آن عقل در مدار وحی قرار می‌گیرد و به تعالی می‌رسد. حکمت متعالیه ملاصدرا با مبانی هستی‌شناختی خود، بستر نظری مناسبی برای فهم این نوع عقلانیت فراهم می‌کند. با وجود پیوندهای بنیادین میان این دو نظریه، خلأ پژوهشی در تبیین چگونگی نسبت آن‌ها احساس می‌شود. هدف این پژوهش، بررسی نسبت نظریه عقلانیت وحیانی با تعالی تفکر در حکمت صدرایی و کشف مبانی فلسفی مشترک این دو نظریه است. روش پژوهش بنیادی با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است که داده‌ها به صورت کتابخانه‌ای از آثار علامه جوادی آملی و متون حکمت متعالیه گردآوری و از طریق تحلیل محتوا و مقایسه تطبیقی بررسی شدند. یافته‌ها نشان داد که حکمت صدرایی با مبانی هستی‌شناختی خود شامل چهارچوب توحیدی، حرکت جوهری، اتحاد عاقل و معقول، تناظر عوالم، فقر وجودی و تشکیک وجودی، بستر فلسفی عقلانیت وحیانی را فراهم می‌آورد. مبانی مشترک این دو نظریه عبارت‌اند از چهارچوب توحیدی، تناظر عوالم، فقر وجودی و تشکیک معرفتی. سیر تعالی تفکر در سه مرحله احتیاج، احتجاج و تتلمذ تبیین می‌شود که در آن وحی نقش تکمیل‌کننده و تعالی‌بخش عقل را ایفا می‌کند. نتیجه کلی آنکه عقلانیت وحیانی ریشه در مبانی حکمت متعالیه دارد و تعالی معرفتی انسان تنها در سایه وحدت عقل و شرع محقق می‌شود.