واکاوی راهبردهای ادغام عقلانیت فلسفی و شریعت در چارچوب اخلاق کاربردی اسلامی

چکیده

هدف پژوهش حاضر شناسایی و تبیین راهبردهای ادغام عقلانیت فلسفی و شریعت در چارچوب اخلاق کاربردی اسلامی با رویکردی کیفی است. این مطالعه به روش کیفی و با استفاده از رویکرد تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۸ نفر از صاحب‌نظران حوزه‌های فلسفه اسلامی، فقه و اخلاق در مراکز علمی و حوزوی شهر تهران گردآوری شد. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند تا اشباع نظری انجام شد. متن مصاحبه‌ها پیاده‌سازی و با استفاده از نرم‌افزار Nvivo کدگذاری و تحلیل شد. تحلیل داده‌ها نشان داد ادغام عقلانیت فلسفی و شریعت در اخلاق کاربردی اسلامی نیازمند سه دسته راهبرد کلان است: ۱) توجه به مبانی نظری پیوند عقل و شریعت و بازخوانی مفاهیم کلیدی در فلسفه و فقه اسلامی، ۲) اتخاذ مدل‌های ترکیبی و تلفیقی در نظریه‌پردازی اخلاق و بهره‌گیری از مقاصد شریعت و اصول فقهی، ۳) ایجاد بسترهای نهادی و فرهنگی مانند آموزش بین‌رشته‌ای و حمایت نهادهای دینی از اجتهادهای نوین اخلاقی. همچنین، چالش‌هایی همچون شکاف معرفتی فلسفه و فقه و محدودیت‌های نهادی از موانع تحقق این ادغام عنوان شد. ادغام عقلانیت فلسفی و شریعت در اخلاق کاربردی اسلامی مستلزم بازاندیشی مفهومی، تدوین مدل‌های نوآورانه و نهادسازی آموزشی و فرهنگی است. این امر می‌تواند زمینه ارتقای کارآمدی و روزآمدسازی اخلاق اسلامی در مواجهه با مسائل نوین را فراهم آورد.