خداشناسی تطبیقی در یوگه‌سوتره‌های پَتَنجَلی و بحرالحیاتِ محمد غوث گوالیاری

چکیده

این پژوهش با رویکردی تحلیلی ـ تطبیقی به بررسی مفهوم خدا، ذات و صفات الهی، و نقش امر قدسی در نجات‌شناسی دو سنت متفاوت، یعنی یوگه‌سوتره‌های پتنجلی و رسالة عرفانی بحرالحیات می‌پردازد. مسئلة اصلی تحقیق آن است که خداوند یا حقیقت متعالی در این دو متن چگونه تعریف می‌شود، چه نسبتی با جهان و انسان دارد، و چه جایگاهی در مسیر رهایی، سلوک و کمال معنوی ایفا می‌کند. در یوگه‌سوتره‌ها، مفهوم ایشوَرَه در تمایز با سانکهیة کلاسیک وارد دستگاه فلسفی ـ عملی یوگه می‌شود؛ اما این ورود به معنای پذیرش خدای خالق، مدبّر و شخصی به معنای رایج در ادیان توحیدی نیست. ایشوره در این سنت «پوروشه‌ای خاص» است که از کرمه، کلشه، ثمرات عمل و چرخه سمساره برکنار است و به عنوان آموزگار ازلی، مرجع کمال، موضوع مراقبه و یاری‌گر راه سمادهی معرفی می‌شود. بنابراین، خداشناسی یوگه بیش از آنکه بر خالقیت یا ربوبیت فعال خداوند تکیه داشته باشد، بر تنزیه، استقلال، کمال و کارکرد مراقبه‌ای ایشوره تأکید می‌کند. در مقابل، بحرالحیات خداوند را در افق عرفان اسلامی ـ هندی و با زبان توحید، صمدیت، خالقیت، قدرت، حکمت، نور، ربوبیت، فضل و هدایت می‌فهمد. در این متن، خداوند نه فقط حقیقتی منزّه و باقی در برابر فنای ماسوی‌الله است، بلکه مبدأ تجلی، نوربخشی، هدایت و حضور معنوی در عالم و انسان نیز به شمار می‌آید. یافتة پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت بنیادین دو متن در نحوة تبیین نسبت خدا با جهان و سالک است: در یوگه‌سوتره‌ها، ایشوره عمدتاً افق تنزیهی و موضوع مراقبه برای تحقق تمییز و رهایی است؛ اما در بحرالحیات، خداوند حقیقتی تجلی‌محور است که صفات و اسماء او در ساختار عالم، باطن انسان و تجربه سلوکی سالک حضور فعال دارند. ازاین‌رو، می‌توان گفت خداشناسی یوگه بر تنزیه و کارکرد نجات‌شناختی مراقبه‌ای استوار است، در حالی که خداشناسی بحرالحیات بر توحید، تجلی، ربوبیت و شهود عرفانی بنا شده است.