تحلیل زبان دین و تأثیر آن بر مباحث حق و تکلیف در دیدگاه اندیشمندان معاصر

چکیده

در دهه‌های اخیر یکی از مباحث مورد توجه فیلسوفان و اندیشمندان در حوزه مباحث دینی، بحث از زبان دین، چیستی آن و چگونگی درک محتوای آن است. اندیشمندان مسلمان ضمن پذیرش شناختاری بودن گزاره‌های دینی، در خصوص کیفیت محتوای آن به ویژه با محوریت بحث «حق و تکلیف» دارای تفاوت دیدگاه هستند. فیلسوفان متأله معاصر نظیر شهید مطهری، آیت الله مصباح یزدی و آیت الله جوادی آملی گزاره‌های دینی را با تبیین سنتی-فلسفی تکلیف‌محور دانسته، اما رابطه میان «حق» و «تکلیف» را تلازم عنوان می‌کنند. در مقابل نواندیشان دینی به ویژه دکتر عبدالکریم سروش معتقدند دوران حاضر، دوران انسان مدرن بوده که بر حقوق فردی و کرامت ذاتی، تأکید دارد و لذا این دوران را دوران «حق‌محوری» می‌دانند. و لذا خواستار بازخوانی زبان دین در راستای حق‌محوری‌اند. سروش، با تکیه بر عقلانیت مدرن و تحول در زبان دین، بر تقدم حق بر تکلیف تأکید دارد و معتقد است که دین برای استمرار خود باید با حقوق بشر و انسان‌مداری وارد گفت‌وگو شود. در مقابل فیلسوفان متأله، با استناد به الهیات وحیانی، تقدم تکلیف بر حق را لازم دانسته و انسان را در نسبت با عبودیت و خلافت الهی تعریف می‌کند. این مقاله با رویکرد تطبیقی، به تحلیل مبانی انسان‌شناختی، الهیاتی و معرفت‌شناختی این دو دیدگاه می‌پردازد و نشان می‌دهد که اختلاف بنیادین این دو رویکرد در مبنا و روش، منجر به تفسیرهای متفاوت از مفاهیم دینی در عصر حاضر شده است.