الگوی تربیت اخلاقی بر اساس صحیفه سجادیه و رساله حقوق و احادیث امام سجاد (ع) و مبانی فلسفی آن

ابوالفضل  علاءالدینی; فهیمه انصاریان; محسن  ایمانی نائینی

نویسندگان

ابوالفضل علاءالدینی گروه تربیت و مشاوره ، واحد تهران مرکزی ،دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران، ایران. نویسنده https://orcid.org/0009-0009-6632-8520
فهیمه انصاریان گروه تربیت و مشاوره ، واحد تهران مرکزی ،دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران، ایران. https://orcid.org/0000-0003-3176-7944
محسن ایمانی نائینی گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران. نویسنده https://orcid.org/0000-0003-0888-8019

کلمات کلیدی:

حضرت امام سجاد (ع), تربیت اخلاقی, صحیفه سجادیه, الگوی تربیتی

چکیده

پژوهش حاضر با هدف استخراج و تبیین الگوی جامع تربیت اخلاقی بر اساس صحیفه سجادیه، رساله حقوق و احادیث امام سجاد (ع) و شناسایی مبانی فلسفی، اهداف، اصول و روش‌های تربیتی نهفته در این منظومه فکری انجام شد. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شد. جامعه پژوهش شامل متن کامل 54 دعای صحیفه سجادیه، رساله حقوق و سایر احادیث منقول از امام سجاد (ع) بود. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند و بر اساس انتخاب فرازهای دارای محتوای تربیتی ـ اخلاقی انجام گرفت. داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و فیش‌برداری از منابع دست‌اول و معتبر گردآوری و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. اعتبار یافته‌ها نیز با اتکا به معیارهای کیفی کوبا و لینکلن، منابع اصیل و بررسی صاحب‌نظران علوم قرآن و حدیث و تربیت اسلامی ارزیابی شد. تحلیل داده‌ها نشان داد که الگوی تربیت اخلاقی امام سجاد (ع) بر چهار محور خدامحوری، کرامت نفس و عزت‌مندی روح، نظام‌مندی وظایف و تکالیف، و رفتارهای عملی و اجتماعی استوار است. مبانی فلسفی الگو نیز در چهار ساحت هستی‌شناسی، انسان‌شناسی، معرفت‌شناسی و ارزش‌شناسی سازمان یافت. اهداف تربیتی در سه سطح قرب الهی، کرامت و تهذیب فردی، و شکل‌گیری جامعه حق‌جو و همدل تبیین شدند. همچنین خدامحوری، توازن، تلازم حق و تکلیف و تدریج و استمرار فضایل به‌عنوان اصول محوری و دعا و نیایش، مراقبه و محاسبه، تکریم شخصیت و الگودهی عملی به‌عنوان مهم‌ترین سازوکارهای تربیتی شناسایی شدند. الگوی استخراج‌شده، تربیت اخلاقی را نظامی یکپارچه می‌داند که در آن معرفت، معنویت، حقوق و رفتار اجتماعی به‌صورت متقابل عمل می‌کنند و انسان را از طریق خودشناسی، تهذیب نفس، التزام به حقوق و مسئولیت‌های اجتماعی و عمل اخلاقی به سوی کمال و قرب الهی هدایت می‌کنند. این الگو می‌تواند چارچوبی مفهومی برای طراحی برنامه‌های تربیت اخلاقی در نظام‌های آموزشی، فرهنگی و اجتماعی فراهم سازد.