بررسی کیفی تجربه ندامت و بازگشت اخلاقی در نظام توبه در فقه اسلامی

چکیده

هدف این پژوهش، واکاوی کیفی تجربه ندامت و بازگشت اخلاقی در نظام توبه از منظر فقه اسلامی و کشف مؤلفه‌های معنوی، اخلاقی و فقهی مؤثر بر این فرایند است. این مطالعه با روش کیفی و رویکرد تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۲ مشارکت‌کننده دارای تجربه توبه واقعی از میان ساکنان شهر تهران گردآوری شد. نمونه‌گیری به صورت هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. مصاحبه‌ها ضبط، پیاده‌سازی، کدگذاری و با استفاده از نرم‌افزار NVivo تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی سه مقوله اصلی شامل «تجربه زیسته ندامت»، «مسیر بازگشت اخلاقی» و «زمینه‌های فقهی و معنوی توبه» شد. هر مقوله دارای چندین زیرمقوله از جمله احساس شرم و گناه، بازاندیشی اخلاقی، تلاش برای جبران، تولد معنوی، مناسک دینی، و درک فقهی از توبه بود. مشارکت‌کنندگان توبه را به‌عنوان یک بازسازی هویتی، اخلاقی و معنوی در ارتباط با خدا و جامعه درک کرده بودند. توبه در فقه اسلامی نه‌تنها سازوکاری حقوقی و عبادی، بلکه فرآیندی چندوجهی در بازسازی هویت اخلاقی و معنوی فرد است. یافته‌ها نشان دادند که توبه صادقانه، منجر به تحول در رفتار، روابط اجتماعی و معنویت فرد می‌شود و می‌تواند به‌عنوان ابزاری کارآمد در اصلاح اخلاقی، بازگشت اجتماعی و سلامت روانی مورد توجه قرار گیرد.