واکاوی ابعاد اخلاق در شریعت از منظر فلسفه اسلامی با روش تحلیل محتوای تفسیری

چکیده

هدف این پژوهش واکاوی ابعاد اخلاق در شریعت اسلامی از منظر فلسفه اسلامی و تبیین جایگاه و نقش اخلاق در ساختار شریعت بر اساس تحلیل محتوای تفسیری است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای تفسیری انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۸ نفر از اساتید و صاحب‌نظران حوزه فلسفه اسلامی و فقه در تهران جمع‌آوری گردید. نمونه‌گیری به صورت هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری انجام شد. داده‌های گردآوری‌شده با استفاده از نرم‌افزار NVivo مورد تحلیل قرار گرفت و کدگذاری باز، محوری و انتخابی به منظور استخراج مقولات و مضامین اصلی صورت پذیرفت. تحلیل داده‌ها سه مضمون اصلی را شناسایی کرد: ۱) جایگاه اخلاق در ساختار شریعت (شامل غایت‌مندی، فلسفه تشریع، تعارض فقه و اخلاق)، ۲) نسبت فلسفه اسلامی و اخلاق شریعت (شامل غایت‌گرایی، نظریه فضیلت، تبیین فلسفی احکام اخلاقی)، و ۳) تجلی‌های زیسته اخلاق در شریعت (شامل مصادیق عملی، تربیت اخلاقی، اخلاق اجتماعی). نتایج نشان داد که اخلاق هم هدف نهایی و هم پیش‌فرض احکام شرعی است و تفسیر فلسفی می‌تواند به تعمیق فهم و حل تعارضات احتمالی میان اخلاق و شریعت کمک کند. این پژوهش با ارائه مدلی مفهومی-تفسیری، بر اهمیت پیوند عمیق اخلاق و شریعت در اندیشه اسلامی تأکید دارد و ضرورت توجه مجدد به نقش عقلانیت و اهداف اخلاقی در تفسیر و آموزش احکام شرعی را برجسته می‌سازد. یافته‌ها می‌تواند راهگشای مجتهدان، مربیان و سیاست‌گذاران آموزشی در تبیین و ترویج اخلاق دینی باشد.