ادله معنوی حاکم بر اثبات جرم در پرتو اصول شرعی و اخلاق قضایی

چکیده

نظام ادله اثبات جرم در حقوق کیفری ایران متأثر از فقه امامیه، مبتنی بر رویکردی مختلط است که در آن، هم ادله منصوص شرعی و قانونی و هم علم قاضی نقش اساسی در کشف حقیقت ایفا می‌کنند. با پیشرفت علوم و فناوری‌های نوین، ادله‌ای همچون نظریه کارشناسی، پزشکی قانونی، انگشت‌نگاری ژنتیکی و صداشناسی، به‌عنوان ابزارهای نوظهور اثبات جرم مطرح شده‌اند که غالباً در قالب امارات قضایی، موجبات تحقق علم قاضی را فراهم می‌سازند. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین جایگاه و حجیت ادله معنوی و علمی نوین در پرتو موازین فقهی و اخلاق قضایی، با تأکید بر تفکیک حق‌الله و حق‌الناس است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در حق‌الناس، علم قاضی ماهیتی طریقی داشته و کشف واقع از هر طریق متعارف و متقن، از جمله ادله نوظهور، با اصول شرعی و اخلاقی سازگار است؛ در حالی که در حق‌الله، ادله اثبات جرم غالباً دارای موضوعیت بوده و التزام به ادله منصوص، به‌ویژه با لحاظ اصل تخفیف و ستر، اولویت دارد. نتیجه آنکه به‌کارگیری ادله علمی نوین، مادام که منجر به یقین عرفی و اقناع وجدانی قاضی شود، نه‌تنها مغایر با شریعت و اخلاق قضایی نیست، بلکه در راستای تحقق عدالت کیفری و صیانت از حقوق اشخاص قرار می‌گیرد.