تحلیل ملازمه عقلانیت گزاره‌های اخلاقی با تایید عرف از دیدگاه ابن سینا

چکیده

تحلیل گزاره‌های اخلاقی از منظر ابن‌سینا روشن می‌سازد که اخلاق نه تنها تابع عقل نظری، بلکه متکی به پذیرش اجتماعی و عرف نیز هست. ضرورت این مطالعه از آنجا ناشی می‌شود که فهم دقیق رابطه میان عقلانیت و عرف، امکان تبیین جایگاه عملی و نظری اخلاق را فراهم می‌آورد و به روشن شدن نسبت عقل، اراده و عمل اخلاقی کمک می‌کند. در این پژوهش، با روش تحلیلی ـ توصیفی، متون اصلی فلسفی ابن‌سینا شامل الاشارات و التنبیهات و الشفاء بررسی شد و دیدگاه‌های وی درباره فضایل و رذایل، مشهورات اخلاقی، قاعده اعتدال، و نقش عقل نظری و عقل عملی در صدق و کذب گزاره‌ها استخراج گردید. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که از نظر ابن‌سینا، گزاره‌های اخلاقی هم قابلیت صدق و کذب دارند و هم بدون پذیرش اجتماعی نمی‌توانند در عمل اخلاقی مؤثر باشند. بدین ترتیب، عقل نظری و برهان، صدق و واقع‌نمایی گزاره‌ها را تأمین می‌کند و عرف و پذیرش عمومی، امکان تحقق عملی و کاربردی آن‌ها را فراهم می‌آورد. این یافته‌ها اهمیت ملازمه میان عقلانیت و تأیید عرف را در نظام اخلاقی ابن‌سینا نشان می‌دهند و چارچوبی میانجی میان واقع‌گرایی اخلاقی و نقش عرف ارائه می‌کنند.