دوگانگی روش و افق در تفسیر معاصر کردستان: مطالعه تطبیقی مبانی کلامی، فقهی و زبانی در آثار مدرس و عبدالعزیز

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی تفسیر دو تن از مفسران معاصر کرد اهل سنت، علامه عبدالکریم مدرس (۱۹۰۵–۲۰۰۵م)، صاحب مواهب الرحمن، و ماموستا عثمان عبدالعزیز (۱۹۲۲–۱۹۹۹م)، مؤلف ته‌فسيري قورئاني پيروز، صورت پذیرفته است. این دو مفسر، که دارای اشتراک در بستر جغرافیایی، فرهنگی و مذهب فقهی (شافعی) بوده‌اند، در روش‌های تفسیری خود دوگانگی‌های چشمگیری را به نمایش می‌گذارند. روش پژوهش تحلیلی-تطبیقی مبتنی بر منابع کتابخانه‌ای است و تمرکز اصلی آن بر مقایسه سیره علمی، گرایش‌های کلامی-فقهی و ساختار تفاسیر آن‌ها است و در نهایت به این نتیجه می‌رسد که: مدرس با نگارش  تفسیر خود به زبان عربی، افق دیدی فراگیر و امت‌گرا را برگزیده و با مقدمه‌ای تخصصی در علوم قرآنی، مخاطب دانشگاهی و متخصص را هدف قرار داده است. در مقابل، عبدالعزیز با تألیف تفسیر به زبان کردی، دغدغه‌ای بومی-فرهنگی و هدایتی داشته و با رویکردی ساده‌تر، عموم جامعه‌ی کُردزبان را مخاطب قرار داده است. مدرس در تفسیر آیات اعتقادی، التزام قاطع خود به مکتب اشعری را با دفاع صریح از آراء متکلمان خَلَف نشان داده است. این در حالی است که عبدالعزیز موضعی سلفی‌تر و محتاطانه‌تر اتخاذ نموده و از موضع‌گیری‌های صریح اشعری دوری جسته است. هرچند هر دو مفسر شافعی هستند، اما مدرس بر استدلال‌های مشروح در چارچوب رسمی مذهب شافعی تأکید کرده است. در مقابل، عبدالعزیز انعطاف و اجتهاد مستقل بیشتری نشان داده و در برخی موارد به آراء فقهای خارج از مذهب توجه کرده است.