فقه حدیث‌محور و تثبیت مرجعیت امامیه در عصر آل‌بویه: مطالعه‌ای درباره شیخ صدوق

چکیده

شیخ صدوق، محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، یکی از برجسته‌ترین فقیهان و محدثان امامیه در قرن چهارم هجری است که نقش بنیادینی در تثبیت فقه حدیث‌محور شیعه و شکل‌گیری مرجعیت علمی امامیه ایفا کرد. این پژوهش با هدف تحلیل جایگاه علمی، روش فقهی و نقش اجتماعی شیخ صدوق در بستر سیاسی و فرهنگی عصر آل‌بویه انجام شده است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی بوده و داده‌ها بر اساس منابع رجالی، تاریخی و فقهی کلاسیک تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که شیخ صدوق در امتداد سنت حدیثی قم، فقهی مبتنی بر نصوص روایی را سامان داد که در آن، حدیث نه تنها منبع حکم، بلکه صورت اصلی بیان فتوا به شمار می‌رفت. آثار مهم او، به‌ویژه «من لا یحضره الفقیه»، «المقنع» و «الهدایة»، نشان‌دهنده تلاش وی برای تبدیل میراث روایی امامیه به نظامی منظم و کاربردی برای پاسخ‌گویی به نیازهای فقهی جامعه شیعه است. همچنین نتایج پژوهش نشان می‌دهد که فضای نسبتاً باز سیاسی و فرهنگی عصر آل‌بویه، امکان گسترش فعالیت‌های علمی شیعیان و تثبیت اقتدار اجتماعی فقیهان امامی را فراهم ساخت و شیخ صدوق توانست از این شرایط برای توسعه مرجعیت علمی امامیه بهره گیرد. این مطالعه نتیجه می‌گیرد که شیخ صدوق حلقه واسط میان سنت حدیثی نخستین امامیه و نظام اجتهادی متأخر شیعه بوده و آثار او نقشی تعیین‌کننده در نهادینه‌سازی فقه امامی و بازسازی اقتدار معرفتی شیعه در قرن چهارم هجری داشته است.