تحلیل روش تفسیری امام فخر رازی و علّامه طباطبائی با محوریت وحیانیت قرآن

چکیده

این پژوهش با محوریت وحیانیت قرآن به تحلیل و مقایسه روش تفسیری امام فخر رازی در مفاتیح‌الغیب و علّامه طباطبائی در المیزان می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که هر دو مفسر، تفسیر قرآن را به شرح لغوی یا نقل صرف روایات محدود نکرده و از مجموعه‌ای از ابزارهای ادبی، عقلی و کلامی بهره گرفته‌اند؛ با این حال، منطق سامان‌دهنده روش تفسیری آنان متفاوت است. در تفسیر فخر رازی، مسئله‌محوری و طرح اشکالات و احتمالات، همراه با کارکرد دفاعی و جدلی عقل، نقش محوری دارد و وحیانیت قرآن عمدتاً در افق اثبات عقلانی و دفاع کلامی از الهی‌بودن قرآن تبیین می‌شود. در مقابل، علّامه طباطبائی با تأکید بر نظام‌مندی و درون‌متنی‌بودن آیات، عقل را ابزاری کشف‌کننده و تبیینی می‌داند که به فهم پیوستگی مفاهیم و انسجام معنایی قرآن کمک می‌کند؛ از این‌رو، وحیانیت قرآن در المیزان نه‌تنها منشأ اعتبار قدسی متن، بلکه محور هماهنگی و انسجام شبکه مفاهیم و پیام‌های هدایتی قرآن تلقی می‌شود. تفاوت در نحوه مواجهه با نقل نیز قابل توجه است؛ فخر رازی نقل را در پرتو عقل و مبانی کلامی ارزیابی می‌کند، در حالی که طباطبائی با تقدم قرآن بر روایت، سنجش نقل را بر معیار قرآن استوار می‌سازد. در مجموع، رویکرد فخر رازی به گسترش مباحث جدلی ذیل آیات می‌انجامد، اما رویکرد طباطبائی با تأکید بر انسجام وحیانی متن، امکان تبیین قرآن به‌مثابه نظامی هدایتی و منسجم را تقویت می‌کند.