کاربست دیدگاه های تربیتی معتزله و اشاعره در طراحی الگوی نوین تعلیم و تربیت اسلامی

چکیده

تعلیم و تربیت اسلامی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کارکردهای نظام‌های آموزشی، با هدف پرورش انسان کامل و قرب الهی، در متون دینی به‌عنوان رسالت اصلی انبیا معرفی شده است. مکاتب کلامی معتزله و اشاعره با ارائه مدل‌های نظری متمایز، تأثیر عمیقی بر نظام تعلیم و تربیت اسلامی در قرون سوم تا ششم هجری گذاشتند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تفسیری، به تبیین مدل‌های الگوی نظری معتزله و اشاعره در حوزه تعلیم و تربیت اسلامی می‌پردازد. معتزله با تأکید بر عقل‌گرایی، اختیار و آزادی اندیشه، مدلی طراحی کردند که آموزش را فرایندی برای پرورش انسان مختار، آگاه و مسئول می‌داند. روش‌های آموزشی آن‌ها، مانند مناظره، پرس‌وجو و استدلال عقلی، بر تقویت تفکر نقاد و خودسازی اخلاقی متمرکز بود و شاگردان را به سوی استقلال فکری هدایت می‌کرد. در مقابل، اشاعره با اعتقاد به جبر الهی و اصول‌گرایی دینی، مدلی مبتنی بر تقلید و اطاعت ارائه کردند که متربی را فاقد اختیار کامل دانسته و آموزش را به حفظ متون دینی و روایات محدود می‌کرد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مدل معتزله، با تأکید بر عقلانیت و پرورش تفکر خلاق، با نیازهای تعلیم و تربیت امروزی همخوانی بیشتری دارد، زیرا توسعه جوامع را به پیشرفت علمی وابسته می‌داند. در مقابل، مدل اشاعره، به‌دلیل تمرکز بر تقلید، در عصر مدرن که انسان‌ها به‌دنبال درک علل و معلول‌ها هستند، کمتر کاربردی است. این پژوهش می‌تواند به طراحی الگوهای نوین تربیتی متناسب با نیازهای معاصر کمک کند.