مطالعه تطبیقی تاویل عرفانی و تطابق عوالم سه‌گانه با رویکرد سید حیدر آملی_(ره) و امام خمینی_(ره)

چکیده

تاویل عرفانی در حقیقت همان راه اصلی و پل بنیادینی است که به ما اجازه می‌دهد از پوسته‌ی ظاهری احکام (شریعت) عبور کرده و به مغز و باطن عمیق قرآن دست پیدا کنیم؛ این موضوع در تاریخ اندیشه‌ی اسلامی و به‌ویژه در مکتب عرفان شیعی، جایگاهی بسیار کلیدی و حیاتی دارد. در این پژوهش، ما با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و با نگاهی تطبیقی، به دنبال آن هستیم تا اعماق مبانی و روش‌شناسی تاویل را در منظومه‌ی فکری دو شخصیت برجسته‌ی عرفان شیعه، یعنی سید حیدر آملی(ره) و امام خمینی(ره)، مورد واکاوی قرار دهیم. مسئله اصلی پژوهش آن است که با وجود اشتراک هر دو متفکر در مبانی هستی‌شناختی مکتب محی‌الدین ابن‌عربی (نظیر وحدت شخصی وجود، ذو مراتب بودن کلام الهی و ضرورت کشف اسرار)، رویکرد عملی آنان در ساحت تاویل و چگونگی تطابق عوالم سه‌گانه تفاوت‌های ظریف و بنیادینی دارد.  یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سید حیدر آملی(ره) در تاویل آیات، با اتکاء به یک نظام‌سازی سه‌گانه (هستی‌شناختی، انسان‌شناختی و متن‌شناختی)، بیشتر به تاویل جری و تطبیق تفصیلی آیات بر مراتب آفاقی و انفسی (عالم کبیر و صغیر) گرایش دارد و تاویل را هم‌وزن تطابق نظام‌مند این عوالم می‌داند. در مقابل، امام خمینی(ره) اگرچه ریشه در همان مکتب عرفانی دارد، اما در حوزه زبان‌شناسی عرفانی، عمیقاً تحت تأثیر حکمت متعالیه صدرالمتألهین قرار گرفته است. ایشان با پذیرش و بسط نظریه وضع الفاظ برای ارواح معانی، محور تاویل را بر تاویل طولی و سیر انفسی استوار می‌سازد. در این نگاه، شرط اصلی نیل به اسرار متن، گسترش ظرفیت وجودی سالک، عبور از حجب معرفتی (نظیر خودبینی علمی و جمودگرایی) و پیوند ناگسستنی شریعت و حقیقت است. نوآوری پژوهش حاضر در تبیین همین چرخش روش‌شناختی است؛ نتیجه آنکه، اگرچه سید حیدر آملی(ره) تاویل را با عبور از لطائف سبعه درونی (سلوک تطبیقی) پیوند می‌زند، اما نوآوری مکتب امام خمینی(ره) در این است که با پیوند دادن عرفان نظری و مبانی حکمت متعالیه (به‌ویژه قاعده وضع الفاظ برای ارواح معانی)، این روند را از یک کشف انطباق میان عوالم، به یک فرآیند عمیقاً سلوکی-درمان‌گرایانه، آسیب‌شناسانه و ابزاری جهت رفع حجب علمی ارتقا داده است.