بررسی تطبیقی جایگاه و کارکرد شهرت در مذاهب اربعه اهل سنت با تأکید بر مقایسه با فقه امامیه

چکیده

شهرت به‌عنوان یکی از مفاهیم مهم در علم اصول فقه، همواره در فرآیند استنباط احکام شرعی مورد توجه فقها و اصولیان مذاهب اسلامی بوده است. مقصود از شهرت، رواج و غلبه یک روایت، فتوا یا شیوه عملی در میان عالمان دینی است که می‌تواند در ارزیابی اعتبار ادله و ترجیح میان دیدگاه‌های فقهی نقش‌آفرین باشد. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از روش تطبیقی، به بررسی جایگاه و کارکرد شهرت در مذاهب چهارگانه اهل سنت و مقایسه آن با فقه امامیه پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که هرچند همه مکاتب فقهی اسلامی به نوعی برای شهرت ارزش علمی و عملی قائل‌اند، اما مبانی اعتبار و حدود کارکرد آن در میان آنان متفاوت است. در مذهب حنفی، شهرت به‌ویژه در قالب خبر مشهور و قول معتمد مذهب، نقش مهمی در ترجیح ادله و تنظیم فرآیند افتا دارد. در مذهب مالکی، عمل اهل مدینه به‌عنوان مهم‌ترین جلوه شهرت عملی، جایگاهی نزدیک به منبع استنباط پیدا کرده و به‌عنوان بازتابی از سنت نبوی تلقی شده است. در مقابل، شافعیه و حنابله با تأکید بیشتر بر نصوص شرعی، شهرت را عمدتاً در حد مؤید و مرجح پذیرفته‌اند و برای آن استقلال کامل قائل نیستند. در فقه امامیه نیز شهرت از جایگاه دلیل مستقل برخوردار نیست، اما در قالب شهرت روایی، فتوایی و عملی می‌تواند در ایجاد اطمینان عقلایی، جبران ضعف سند و ترجیح میان ادله مؤثر باشد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت اصلی میان فقه امامیه و مذاهب اهل سنت در منشأ اعتبار شهرت نهفته است؛ به‌گونه‌ای که امامیه بر وثوق و کاشفیت عقلایی تأکید دارد، در حالی که بخش مهمی از سنت اهل سنت اعتبار شهرت را در پیوند با عمل امت و استمرار سنت تاریخی تبیین می‌کند. با وجود این تفاوت‌ها، شهرت در هر دو نظام فقهی به‌عنوان ابزاری برای تقویت استنباط، کاهش پراکندگی آراء و حفظ انسجام فقهی ایفای نقش می‌کند.