شناسایی مؤلفه‌های سازوکار تکوین وجدان دینی اخلاقی در سطوح آموزش حوزوی

چکیده

هدف این پژوهش، شناسایی مؤلفه‌های سازوکار تکوین وجدان دینی اخلاقی در سطوح آموزش حوزوی و تبیین نقش فرآیندها و زمینه‌های مختلف تربیتی در درونی‌سازی اخلاق دینی در میان طلاب است. این مطالعه با رویکرد کیفی و استفاده از تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۳ نفر از اساتید، پژوهشگران و طلاب باتجربه حوزه‌های علمیه تهران گردآوری شد. نمونه‌گیری به شیوه هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. تحلیل داده‌ها به روش کدگذاری باز و محوری و با استفاده از نرم‌افزار NVivo صورت پذیرفت. نتایج نشان داد که تکوین وجدان دینی اخلاقی در سه سطح اصلی شامل: ۱) بنیان‌های معرفتی وجدان دینی اخلاقی (ادراک مسئولیت، فهم اخلاقی عمیق، انس با منابع دینی و تجربه معنوی)، ۲) فرآیندهای تربیتی ناظر به درونی‌سازی (الگوبرداری از اساتید اخلاق، خودمحاسبه، تنبیه و پاداش معنوی، مشارکت در فعالیت‌های دینی و تجربه بحران‌های اخلاقی)، و ۳) زمینه‌های نهادی و ساختاری حوزه (فرهنگ آموزشی اخلاق‌محور، نظارت غیررسمی، انسجام دانش و اخلاق، ارزشیابی معنوی) شکل می‌گیرد. تعامل پویای این مؤلفه‌ها زمینه‌ساز رشد و تحکیم وجدان اخلاقی در طلاب می‌شود. درونی‌سازی اخلاق دینی در نظام آموزش حوزوی تنها به انتقال دانش محدود نمی‌شود، بلکه نیازمند بستر مناسب، الگوبرداری عملی و تجربه‌های معنوی است. بازنگری در برنامه‌های تربیتی، ارتقای ارتباط اساتید و طلاب، و توجه به رشد وجدان اخلاقی می‌تواند اثربخشی تربیت دینی را افزایش دهد.