نقش دادگاه صلح و شورای حل اختلاف در تفسیر و تفهیم مفهوم «ما لا یطیقون» در حدیث رفع

چکیده

این پژوهش با هدف تحلیل نقش دادگاه صلح و شورای حل اختلاف در تفسیر و تفهیم مفهوم «ما لا یطیقون» در حدیث رفع انجام شده است. مسئله اصلی مقاله آن است که نظام دادرسی، در کنار حفظ حقوق اشخاص و اجرای قواعد الزام‌آور، چگونه می‌تواند از تحمیل تکالیف، تعهدات یا فرایندهایی جلوگیری کند که از توان واقعی و عرفی افراد خارج است. حدیث رفع، به‌ویژه فراز «ما لا یطیقون»، یکی از مبانی مهم فقه امامیه در نفی الزام نسبت به امر خارج از طاقت است و می‌تواند در حوزه دادرسی، صلح، سازش و مسئولیت حقوقی نیز کارکرد تحلیلی داشته باشد. مقاله با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر منابع فقهی، اصولی و حقوقی، نشان می‌دهد که دادگاه صلح و شورای حل اختلاف صرفاً نهادهایی تشکیلاتی برای کاهش پرونده‌ها نیستند، بلکه می‌توانند بستر نهادی تحقق عدالت قابل تحمل، انسانی و صلح‌محور باشند. دادگاه صلح با حفظ شأن قضایی خود می‌تواند در تشخیص ناتوانی واقعی، تعدیل شیوه اجرای تعهدات، کاهش تشریفات فرساینده و صدور تصمیم‌های متناسب نقش ایفا کند. شورای حل اختلاف نیز با تأکید بر گفت‌وگو، میانجی‌گری و سازش، می‌تواند مفهوم عدم طاقت را برای طرفین دعوا تفهیم کند و آنان را به سوی توافقی آگاهانه، منصفانه و قابل اجرا هدایت نماید. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که «ما لا یطیقون» به معنای نفی مطلق مسئولیت نیست، بلکه معیاری برای تنظیم مسئولیت بر پایه توان واقعی اشخاص است. نتیجه پژوهش آن است که این دو نهاد، در صورت تشخیص دقیق عذر واقعی از ادعای صوری ناتوانی، می‌توانند میان حفظ حق، رعایت انصاف و جلوگیری از تحمیل بار غیرقابل تحمل تعادل برقرار کنند.