واکاوی ساختار معنایی واژه‌های اخلاقی در قرآن کریم با رویکرد تحلیل معنایی-مضمونی

چکیده

هدف پژوهش حاضر واکاوی ساختار معنایی واژه‌های اخلاقی در قرآن کریم با رویکرد تحلیل معنایی-مضمونی و تبیین مضامین بنیادین، اجتماعی و فردی این مفاهیم در پرتو دیدگاه خبرگان است. این مطالعه به شیوه کیفی و با استفاده از تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۹ نفر از اساتید و پژوهشگران حوزه علوم قرآنی و اخلاق اسلامی ساکن تهران جمع‌آوری شد. نمونه‌گیری به صورت هدفمند و تا اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها با نرم‌افزار Nvivo نسخه ۱۲ تحلیل گردید و مضامین اصلی و فرعی استخراج شدند. نتایج پژوهش نشان داد که ساختار معنایی واژگان اخلاقی قرآن حول سه محور اصلی مضامین بنیادین (مانند تقوا، عدل، احسان، صدق)، مضامین اجتماعی (همزیستی، امر به معروف و نهی از منکر، گذشت، مسئولیت‌پذیری اجتماعی) و مضامین فردی (تواضع، صبر، عفت، قناعت) سامان یافته است. هر یک از این محورها شامل زیرمضامین و مفاهیم عملیاتی متعددی بودند که بازتاب‌دهنده شبکه پیچیده معنایی و بافت‌مند واژگان اخلاقی در قرآن است. پژوهش حاضر با تبیین ابعاد و شبکه معنایی واژگان اخلاقی قرآن، نشان داد که این مفاهیم پویا، چندلایه و بافت‌مند هستند و می‌توانند راهنمای عملی برای تربیت فردی و اجتماعی مبتنی بر آموزه‌های قرآنی فراهم سازند. یافته‌ها بیانگر ظرفیت بالای تحلیل معنایی-مضمونی برای فهم عمیق‌تر ساختار اخلاقی قرآن کریم است.