سیاست‌گذاری دانش در خلافت فاطمی: تحلیل کارکرد نهادهای آموزشی و مذهبی

چکیده

این پژوهش با هدف واکاوی نسبت میان ساختار قدرت سیاسی در خلافت فاطمی و نهادهای تولید و انتقال دانش انجام شده است تا مشخص شود دولت فاطمی چگونه از رهگذر سازمان‌دهی نهادهایی همچون کتابخانه‌ها، مساجد، مجالس مناظره و محافل علمی خانگی، به بازتولید اقتدار مذهبی خود پرداخته است. روش این پژوهش، مطالعه «توصیفی-تحلیلی» با تکیه بر تحلیل اسناد تاریخی و گزارش‌های متون کهن است که با رویکردی انتقادی، داده‌های تاریخی را در بستری از تحلیل‌های نهادی واکاوی کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام علمی فاطمیان، تعاملی دیالکتیک میان «سیاست کنترل معرفت» و «پویایی نهادهای مستقل» بوده است؛ به‌طوری‌که درحالی‌که کتابخانه‌های قصر و مجالس حکمت در انحصار دولت برای ترویج ایدئولوژی اسماعیلی بودند، محافل آموزشی در منازل عالمان، فضایی برای حفظ استقلال فکری و تداوم سنت‌های آموزشی فراهم می‌آوردند.در نهایت، پژوهش نتیجه می‌گیرد که دولت فاطمی با تلفیق سنت‌های آموزشی کهن و نیازهای ایدئولوژیک، الگویی از «حکمرانی دانش‌بنیان» را ارائه داد که ضمن تقویت تمرکزگرایی سیاسی، بسترهای لازم را برای تکثر فکری و تداوم میراث علمی در سده‌های میانی فراهم ساخت.