مطالعه روش‌های تبلیغ مذهبی در خلافت عباسیان و امویان آندلس

چکیده

این پژوهش به بررسی تطبیقی روش های تبلیغ مذهبی در خلافت عباسیان و امویان آندلس می‌پردازد و با شیوه تاریخی تحلیلی، ساختارها، ابزارها و کارکردهای تبلیغ مذهبی در این دو دوره را مقایسه می‌کند. عباسیان با ایجاد ساختارهای حکومتی متمرکز، تأسیس نهادهای دینی رسمی مانند بیت‌الحکمه و مدارس نظامیه، حمایت گسترده از علما و گسترش مراکز علمی، تبلیغ را به‌صورت سازمان‌یافته و رسمی در قلمرو وسیعی اجرا کردند که پیامدهای مذهبی (تقویت مشروعیت سنی)، علمی (ترجمه و توسعه دانش) و اقتصادی (رونق تجارت و کشاورزی) به همراه داشت. در مقابل، امویان آندلس با رویکردی منعطف و تلفیقی، از ابزارهای فرهنگی مانند هنر، معماری، خوشنویسی و مساجد جامع (مانند مسجد قرطبه) بهره بردند و با حمایت از نخبگان درباری، توسعه آموزش و تعامل با جامعه چندفرهنگی (مسلمانان، مسیحیان و یهودیان)، اسلام را به شکلی نرم و پایدار ترویج نمودند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که موفقیت هر دو نظام، نه در شدت ایدئولوژیک، بلکه در انطباق شیوه‌های تبلیغی با شرایط جغرافیایی، اجتماعی و فرهنگی نهفته بود؛ عباسیان انسجام ایدئولوژیک را در گستره‌ای وسیع تأمین کردند، در حالی که امویان پایداری هویت دینی را در بافتی متنوع تضمین نمودند. پرسش اصلی پژوهش این بود که «ساختار، ویژگی‌ها و عوامل موفقیت روش های تبلیغ مذهبی در عباسیان و امویان آندلس چیست و چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد؟» پاسخ آن است که هر دو نظام بر پایه هماهنگی دین، فرهنگ و سیاست با محیط عمل کردند، اما عباسیان بر سازمان‌مندی رسمی و امویان بر قدرت نرم فرهنگی تکیه داشتند؛ الگویی که درس‌هایی برای مدیریت تنوع مذهبی فرهنگی معاصر ارائه می‌دهد.