تحلیل زمینه‌محور ابعاد تعارض بین منافع عمومی و اخلاق فردی در فقه سیاسی

چکیده

هدف این پژوهش، تحلیل زمینه‌محور ابعاد تعارض میان منافع عمومی و اخلاق فردی در فقه سیاسی و تبیین راهبردها و پیامدهای این تعارض بر تجربه زیسته خبرگان حوزه و دانشگاه است. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و روش نظریه زمینه‌ای انجام شده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۱ نفر از متخصصان فقه سیاسی و اساتید حوزه و دانشگاه در تهران گردآوری شد. نمونه‌گیری به صورت هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار NVivo و روش کدگذاری سه‌مرحله‌ای انجام پذیرفت. تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی سه مقوله اصلی شامل تعارض‌های ساختاری (مانند تضاد منافع ملی و فردی، چالش اجرای احکام و تأثیر قدرت سیاسی)، راهبردهای تطبیقی (نظیر اجتهاد نوین، مصلحت‌سنجی، گفت‌وگو و اصلاح ساختارها) و پیامدهای فردی و جمعی (همچون اضطراب اخلاقی، بی‌اعتمادی اجتماعی و شکاف نسلی) شد. نقل‌قول‌های مشارکت‌کنندگان نشان داد که ابهام در مرز منافع عمومی و فردی، و نیز فقدان شفافیت ساختاری، مهم‌ترین زمینه‌های بروز تعارض است. یافته‌های پژوهش بر ضرورت بازاندیشی در ساختارهای فقهی و سیاست‌گذاری اجتماعی با توجه به تجربه زیسته افراد، تأکید دارند و نشان می‌دهند که تلفیق اجتهاد پویا، گفت‌وگوی اجتماعی و نظارت مستقل می‌تواند به کاهش تعارض‌ها و افزایش اعتماد اجتماعی کمک کند.