بررسی تطبیقی مبانی و شرط سیر و سلوک و طی منازل و مقامات در اندیشه امام خمینی و قشیری

چکیده

سیر و سلوک عرفانی در سنت اسلامی، فرآیندی تدریجی برای تهذیب نفس، عبور از تعلقات نفسانی و وصول به معرفت و قرب الهی است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی مبانی، شروط و منازل سلوکی در اندیشه امام خمینی و قشیری انجام شده است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه تطبیقی متون عرفانی و فلسفی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر دو متفکر بر ضرورت شریعت، توبه، اخلاص، مجاهده، مراقبه و تهذیب نفس به عنوان ارکان اساسی سلوک تأکید دارند، اما در تفسیر مبانی و غایت سلوک تفاوت‌هایی بنیادین میان آن‌ها وجود دارد. قشیری سلوک را بیشتر در چارچوب تصوف شریعت‌محور، ادب صوفیانه و تربیت اخلاقی تبیین می‌کند و هدف اصلی او حفظ اصالت تصوف و جلوگیری از انحرافات عرفانی است. در مقابل، امام خمینی با بهره‌گیری از عرفان نظری، حکمت متعالیه و معارف شیعی، سلوک را حرکتی وجودی از کثرت به وحدت و از خودبینی به فنا و شهود توحیدی می‌داند. در اندیشه امام خمینی، مفاهیمی چون ولایت، انسان کامل، حضور قلب و حقیقت عبادت جایگاهی محوری دارند و سلوک تنها به اصلاح اخلاق محدود نمی‌شود، بلکه به تحول وجودی انسان می‌انجامد. همچنین، نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اگرچه مفاهیمی چون توبه، فقر، رضا، محبت و فنا در هر دو دستگاه عرفانی حضور دارند، اما این مفاهیم در اندیشه امام خمینی دارای تفسیر عمیق‌تر هستی‌شناختی و توحیدی هستند. در مجموع، قشیری نماینده عرفان تربیتی و شریعت‌مدار و امام خمینی نماینده عرفان توحیدی، ولایی و وجودشناختی در سنت اسلامی به شمار می‌روند.