تحلیل کیفی تعارض میان اخلاق عرفی و احکام شرعی

چکیده

هدف این پژوهش تحلیل کیفی تعارض میان اخلاق عرفی و احکام شرعی و شناسایی ابعاد، پیامدها و راهکارهای مواجهه با این تعارض در جامعه ایرانی است. این مطالعه با رویکرد کیفی و با استفاده از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۳ نفر از صاحب‌نظران، روحانیون، اساتید دانشگاه و فعالان حوزه اخلاق و حقوق اسلامی در شهر تهران انجام شد. نمونه‌گیری به صورت هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها با روش تحلیل محتوای استقرایی و با استفاده از نرم‌افزار NVivo تحلیل شدند. تحلیل داده‌ها نشان داد که تعارض میان اخلاق عرفی و احکام شرعی عمدتاً ناشی از تفاوت در منبع مشروعیت، غایت اخلاقی و ملاک‌های ارزشی است. پیامدهای اجتماعی این تعارض شامل کاهش اعتماد به نهادهای دینی، دوگانگی هویتی، رشد گفتمان انتقادی و افزایش کنش‌های اعتراضی بود. مشارکت‌کنندگان، راهکارهایی نظیر بازاندیشی در فقه سنتی، ارتقاء گفت‌وگوی میان‌رشته‌ای، آموزش اخلاق کاربردی و تقویت قرائت معنوی از دین را برای مدیریت این تعارض پیشنهاد دادند. نتایج پژوهش نشان داد که تعارض میان اخلاق عرفی و احکام شرعی پدیده‌ای چندبعدی است که مدیریت آن نیازمند رویکردی جامع، انعطاف‌پذیر و مبتنی بر تعامل فعال نهادهای دینی با تحولات اخلاقی جامعه و پذیرش عقلانیت جمعی می‌باشد.