تحلیل گفتمان مردم‌سالاری در اندیشه سیاسی- فقهی علمای شیعه در دوره معاصر (امام خمینی(ره)، آیت‌الله خامنه‌ای، شهید بهشتی و شهید مطهری)

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تحلیل گفتمان مردم‌سالاری در اندیشه سیاسی- فقهی علمای شیعه در دوره معاصر انجام شد. روش پژوهش، تحلیل گفتمان بود و برای تکمیل تحلیل، به‌صورت محدود از برخی مفاهیم لاکلائو و موفه، مانند دال تهی، مفصل‌بندی و مبارزه هژمونیک، و برخی ابزارهای فرکلاف، مانند تحلیل واژگان، استعاره‌ها و بینامتنیت، استفاده شد. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند انجام شد و واحد تحلیل، گزاره‌های گفتمانی موجود در متون فقهی- سیاسی علماست؛ یعنی عبارت‌ها و استدلال‌هایی که درباره مردم، حکومت، مشروعیت، قانون، ولایت و مشارکت سیاسی بیان شده‌اند. داده‌ها از طریق مطالعه اسنادی و کتابخانه‌ای گردآوری می‌شوند و تحلیل آن‌ها در سه سطح انجام گرفتند. برای افزایش اعتبار پژوهش نیز از استناد مستقیم به متون اصلی، مقایسه دیدگاه‌های مختلف و شفاف‌سازی فرایند تحلیل استفاده می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که گفتمان مردم‌سالاری در اندیشه سیاسی- فقهی علمای شیعه در دوره معاصر، گفتمانی مستقل، دینی و بومی است که از یک‌سو با استبداد، تمرکز قدرت و حذف مردم مخالفت می‌کند و از سوی دیگر، با دموکراسی سکولار و اراده‌گرایی مطلق انسانی نیز مرزبندی دارد. این گفتمان می‌کوشد میان حاکمیت الهی، شریعت اسلامی، ولایت، عدالت و اراده مردم پیوند برقرار کند. بر این اساس، مردم در اندیشه متفکران مورد مطالعه، نه صرفاً تابع حکومت‌اند و نه منبع مستقل و بی‌قید مشروعیت؛ بلکه رکن تحقق، استمرار، نظارت و کارآمدی حکومت اسلامی به شمار می‌آیند. بنابراین، مردم‌سالاری در اندیشه امام خمینی، آیت‌الله خامنه‌ای، شهید بهشتی و شهید مطهری، به‌صورت مردم‌سالاری دینی صورت‌بندی شده است؛ الگویی که در آن، دین جهت‌دهنده و ارزش‌بخش نظام سیاسی است و مردم، عامل تحقق، انتخاب، مشارکت و پشتیبانی از آن محسوب می‌شوند. این الگو نشان می‌دهد که فقه سیاسی شیعه در دوره معاصر توانسته است در مواجهه با مفاهیم جدیدی چون دموکراسی، مشارکت و حق تعیین سرنوشت، تفسیری نو و درون‌دینی ارائه دهد و آن را در قالب نظری و نهادی جمهوری اسلامی بازنمایی کند.