بررسی کیفی مؤلفه‌های اخلاقی در نظام اولویت‌گذاری احکام در فقه تطبیقی

چکیده

هدف این پژوهش، شناسایی و تبیین مؤلفه‌های اخلاقی اثرگذار بر نظام اولویت‌گذاری احکام در فقه تطبیقی با رویکرد کیفی است. این مطالعه به روش کیفی و با بهره‌گیری از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۱ نفر از اساتید و خبرگان فقه و اخلاق اسلامی ساکن تهران انجام شد. داده‌ها تا دستیابی به اشباع نظری گردآوری و به‌وسیله تحلیل مضمون با کمک نرم‌افزار NVivo مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج تحلیل داده‌ها نشان داد که سه محور اصلی شامل اصول اخلاقی (مانند کرامت انسانی، عدالت، شفافیت و مسئولیت‌پذیری)، راهبردهای فقهی (مانند اجتهاد تطبیقی، قواعد اخلاق‌محور، و مشارکت شورایی)، و پیامدهای اخلاقی (مانند مشروعیت اجتماعی، ارتقای عدالت و کاهش چالش‌های اخلاقی) نقش کلیدی در اولویت‌گذاری احکام دارند. خبرگان بر اهمیت رعایت عدالت، همدلی و توجه به اقتضائات فردی، و نیز ضرورت تعامل میان فقه و اخلاق تأکید داشتند. پژوهش حاضر نشان داد که لحاظ مؤلفه‌های اخلاقی در نظام اولویت‌گذاری احکام فقهی، نه تنها موجب افزایش کارآمدی و مشروعیت فقه اسلامی می‌شود، بلکه زمینه پاسخ‌گویی بهتر به چالش‌های نوین اجتماعی و اخلاقی را نیز فراهم می‌آورد. تقویت رویکردهای اخلاق‌محور، اجتهاد تطبیقی و شورایی، و آموزش اخلاق کاربردی به فقها می‌تواند به ارتقای نظام فقهی و افزایش اعتماد عمومی بینجامد.