تحلیل محتوای مفاهیم اخلاقی در ادعیه اسلامی با رویکرد کیفی

چکیده

هدف این پژوهش شناسایی و تحلیل مفاهیم اخلاقی نهفته در ادعیه اسلامی از منظر مشارکت‌کنندگان متخصص در حوزه دین و اخلاق با استفاده از رویکرد کیفی بود. این مطالعه با روش کیفی و رویکرد تحلیل مضمون انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۲ نفر از صاحب‌نظران حوزه علوم اسلامی، فلسفه اخلاق و مطالعات دینی در شهر تهران گردآوری شد. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند صورت گرفت و روند مصاحبه‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها پس از پیاده‌سازی، با استفاده از نرم‌افزار NVivo تحلیل و کدگذاری شدند. تحلیل داده‌ها به شناسایی چهار مقوله اصلی منجر شد: ۱) خودسازی اخلاقی، ۲) روابط اخلاقی با دیگران، ۳) ارتباط با خداوند، و ۴) مسئولیت اخلاقی اجتماعی. هر مقوله شامل مجموعه‌ای از زیرمقوله‌ها و مفاهیم اخلاقی مانند توبه، فروتنی، عدالت‌خواهی، صداقت، توکل، وفای به عهد، شکرگزاری و یاری نیازمندان بود. مشارکت‌کنندگان تأکید داشتند که دعاهای اسلامی نه‌تنها بیانگر مفاهیم اخلاقی‌اند بلکه زمینه‌ساز درونی‌سازی و تربیت اخلاقی نیز هستند. ادعیه اسلامی واجد نظامی منسجم از مفاهیم اخلاقی فردی، اجتماعی و الهی هستند که قابلیت استفاده در تربیت اخلاقی، آموزش دینی و تقویت فضیلت‌های انسانی را دارند. دعا نه‌تنها به‌عنوان متن نیایشی بلکه به‌مثابه گفتمان اخلاقی زیسته، نقش مؤثری در ارتقاء خودآگاهی و کنش اخلاقی ایفا می‌کند.