تحلیل کیفی واکنش علمای دین به مدرن‌سازی مفاهیم عدالت و آزادی در گفتمان دینی

چکیده

هدف پژوهش حاضر، تحلیل کیفی واکنش علمای دین نسبت به مدرن‌سازی مفاهیم عدالت و آزادی در گفتمان دینی و شناسایی مضامین گفتمانی، چالش‌های معرفتی، و راهبردهای واکنشی آنان است. این پژوهش به روش کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون انجام شده است. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۹ نفر از علمای دین مقیم تهران گردآوری شد. مشارکت‌کنندگان به‌صورت هدفمند انتخاب شده و مصاحبه‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها پس از پیاده‌سازی کامل، با استفاده از نرم‌افزار Nvivo نسخه ۱۲ تحلیل و کدگذاری شدند. تحلیل داده‌ها منجر به شناسایی سه مقوله اصلی شامل «واکنش گفتمانی»، «چالش‌های معرفتی» و «راهبردهای فکری و عملی» شد. در مجموع ۱۵ زیرمقوله و ده‌ها مفهوم باز از مصاحبه‌ها استخراج گردید. نتایج نشان داد که علمای دین طیفی از واکنش‌ها را در برابر مفاهیم مدرن عدالت و آزادی اتخاذ کرده‌اند؛ از تقابل سنت‌محور تا بازتفسیر انتقادی و پذیرش مشروط. همچنین، چالش‌های فهم مفاهیم مدرن به محدودیت ابزارهای تحلیلی و ابهام در ترجمه مفاهیم بازمی‌گردد. برخی علما با نهادسازی، آموزش نوین و تعامل گزینشی تلاش کرده‌اند در بازسازی مفاهیم دینی مشارکت فعال داشته باشند. واکنش علمای دین به مدرن‌سازی مفاهیم عدالت و آزادی، متکثر، زمینه‌مند و دارای عمق گفتمانی است. ظرفیت بازسازی مفهومی در نهاد دین وجود دارد، اما نیازمند تجهیز نظری، گفت‌وگویی و نهادی است.