تحلیل گفتمان عدالت اخلاقی در فقه اجتماعی با رویکرد تحلیل گفتمان تاریخی

چکیده

هدف این پژوهش واکاوی ابعاد گفتمان عدالت اخلاقی در فقه اجتماعی با رویکرد تحلیل گفتمان تاریخی و تبیین چگونگی تکوین، تحولات و بازنمایی آن در بسترهای اجتماعی، معرفتی و کلامی است. این مطالعه با رویکرد کیفی و با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان تاریخی انجام شده است. داده‌ها از طریق ۲۳ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با استادان حوزه و دانشگاه در شهر تهران گردآوری شد. مشارکت‌کنندگان به‌صورت هدفمند و تا رسیدن به اشباع نظری انتخاب شدند. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار NVivo تحلیل و مضامین اصلی، زیرمضامین و مفاهیم با رویکرد قیاسی-استقرایی استخراج شدند. تحلیل داده‌ها نشان داد گفتمان عدالت اخلاقی در فقه اسلامی واجد سه مضمون اصلی است: خاستگاه‌های تاریخی و فلسفی عدالت اخلاقی در فقه، بازنمایی عدالت در مناسبات اجتماعی، و چالش‌ها و بایسته‌های بازسازی گفتمان. زیرمضامین شامل نقش آیات و روایات، عدالت در حوزه‌های اقتصادی، قضایی و جنسیتی، و نیاز به عقلانیت اخلاقی و اجتهاد بازخوانی‌شده بودند. مشارکت‌کنندگان بر لزوم تحول در ساختار آموزشی و اجتهادی برای بازگرداندن عدالت به مرکز گفتمان فقهی تأکید داشتند. عدالت اخلاقی در فقه اسلامی مفهومی سیال، تاریخی و وابسته به گفتمان‌های معرفتی و سیاسی است. بازسازی این گفتمان نیازمند پیوند میان عقل عملی، کرامت انسانی و روش‌شناسی نوین اجتهادی است تا فقه بتواند نقش مؤثرتری در تحقق عدالت اجتماعی ایفا کند.