ارائه الگوی نظری تربیت اخلاقی مبتنی بر اصول و ارزش‌های زیبایی‌شناختی جان دیویی و علامه محمدتقی جعفری

چکیده

هدف این پژوهش، شناسایی، تحلیل و تلفیق اصول و ارزش‌های زیبایی‌شناختی در اندیشه جان دیویی و علامه محمدتقی جعفری و ارائه یک الگوی نظری جامع برای تربیت اخلاقی مبتنی بر زیبایی‌شناسی است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تطبیقی–تحلیلی و با بهره‌گیری از روش تطبیقی برودی انجام شد. جامعه پژوهش شامل آثار دست‌اول و دست‌دوم مرتبط با اندیشه‌های زیبایی‌شناختی و تربیت اخلاقی دو متفکر بود که به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها از طریق تحلیل مفهومی نظام‌مند، استنتاج فلسفی، و کدگذاری موضوعی استخراج و تحلیل شدند. همچنین، برای افزایش اعتبار نتایج، از داوری خبرگان و مقایسه تطبیقی دیدگاه‌ها در سطوح مبانی فلسفی، اصول زیبایی‌شناختی و کارکردهای تربیتی استفاده شد. نتایج تحلیل تطبیقی نشان داد که اصول و ارزش‌های زیبایی‌شناختی در تربیت اخلاقی در ده بُعد اصلی شامل تجربه زیباشناسانه، معنویت و تعالی، خلاقیت، عقلانیت، اخلاق اجتماعی، آزادی، رشد فردی، عدالت، وفاداری و زیبایی قابل تبیین هستند. ضرایب مفهومی و تحلیل‌های استنباطی نشان داد که در اندیشه دیویی، تجربه زیباشناسانه به‌عنوان بنیان رشد اخلاقی، موجب تقویت خلاقیت، تفکر انتقادی، مسئولیت اجتماعی و شکل‌گیری عادات اخلاقی می‌شود. در مقابل، در اندیشه علامه جعفری، زیبایی‌شناسی با مفاهیم معنویت، خدا‌محوری، خودسازی و تعالی اخلاقی پیوند دارد. تحلیل مقایسه‌ای نشان داد که اگرچه دو متفکر در مبانی فلسفی تفاوت دارند، اما در سطح کارکردهای تربیتی، هم‌پوشانی معناداری در تأکید بر تجربه، عقلانیت، مسئولیت اجتماعی و رشد اخلاقی وجود دارد. همچنین، مدل تلفیقی استخراج‌شده نشان داد که ترکیب تجربه‌گرایی دیویی با معناگرایی جعفری، چارچوبی جامع و چندبعدی برای تربیت اخلاقی فراهم می‌سازد. نتایج پژوهش نشان داد که زیبایی‌شناسی نقشی بنیادین در تربیت اخلاقی ایفا می‌کند و می‌تواند به‌عنوان چارچوبی مؤثر برای پرورش شخصیت اخلاقی مورد استفاده قرار گیرد. الگوی تلفیقی ارائه‌شده، با ترکیب تجربه‌محوری، عقلانیت، خلاقیت و مسئولیت اجتماعی از یک‌سو، و معنویت، معناگرایی و خودسازی اخلاقی از سوی دیگر، ظرفیت بالایی برای طراحی نظام‌های تربیت اخلاقی بومی، معنا‌محور و متناسب با نیازهای نظام‌های آموزشی معاصر دارد.