بازنمایی نافرمانی از قدرت الهی و نتایج انسان شناختی ‌آن در فاوست گوته و اسطوره پرومتئوس

چکیده

نافرمانی از قدرت الهی از مفاهیم بنیادین در اسطوره‌ها و متون ادبی است که نقشی تعیین‌کننده در تکوین هویت، خودآگاهی و سرنوشت انسان دارد. این مفهوم، فراتر از یک کنش اخلاقی یا الهیاتی، واجد ابعاد انسان‌شناختی عمیقی است که بازتاب‌دهنده نسبت انسان با امر متعالی، اختیار و مسئولیت فردی است. اسطوره پرومتئوس در یونان باستان و اثر « فاوست» از گوته، هر یک در بسترهای فکری و تاریخی متفاوت، نمونه‌هایی از بازنمایی نافرمانی در برابر قدرت الهی هستند. با وجود پژوهش‌های متعدد درباره این دو متن، بررسی تطبیقی آن‌ها با تمرکز بر نتایج انسان‌شناختی نافرمانی، کمتر مورد توجه قرار گرفته؛ از این‌رو ضرورت پژوهش حاضر در پر کردن این خلاء علمی و ارائه خوانشی میان‌رشته‌ای احساس می‌شود. پرسش اصلی پژوهش آن است که نافرمانی از قدرت الهی در اسطوره پرومتئوس و « فاوست» گوته، چگونه بازنمایی شده و این نافرمانی چه نتایج انسان‌شناختی در هر یک از این دو اثر به همراه دارد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد تطبیقی، و با تکیه بر تحلیل متنی و مفهومی، به بررسی ساختار قدرت الهی، گونه‌های نافرمانی و پیامد‌های آن می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نافرمانی در اسطوره پرومتئوس عمدتاً ماهیتی اسطوره‌ای دارد و به تولد انسان خودآگاه و مسئول می‌انجامد، هر چند این فرایند با رنج و مجازات همراه است. در مقابل، نافرمانی فاوست بازتاب دهنده بحران انسان مدرن و عطش نامحدود برای معرفت است که پیامدهایی چون از‌خودبیگانگی، رنج وجودی و جست‌وجوی معنا را در پی دارد. با این حال، در هر دو اثر، نافرمانی نه به عنوان کنشی صرفاً منفی، بلکه به مثابه عاملی در شکل‌گیری انسان تاریخی و خودآگاه قابل‌تفسیر است. این پژوهش نشان می‌دهد که نافرمانی از قدرت الهی، علی‌رغم تفاوت‌های بافتی، یکی از مولفه‌های بنیادین انسان بودن در سنت اسطوره‌ای و ادبی محسوب می‌شود.