ادبیات نمایشنامه نویسی میرزا آقا تبریزی در انتقاد از استبداد قاجاریه

چکیده

میرزا آقا تبریزی در سنت نمایشنامه‌نویسی و صورت‌بندی تئاتر ایرانی جایگاه بالایی دارد. تحت تأثیر مستقیم آثار و اندیشه‌های میرزا فتحعلی، نخستین گام‌ها را در تداوم نمایشنامه‌نویسی جدید برداشت و در حدود سال ۱۲۸۷ سه نمایشنامه «سرگذشت اشرف‌خان»، «حکومت زمان‌خان در بروجرد» و «حکایت شاه‌قلی‌میرزا در کرمانشاه» پدید آورد. آثار او با بهره‌گیری از روایت‌های اجتماعی و سیاسی عصر خود، نخستین کوشش‌های منسجم برای ایجاد نمایش مدرن محسوب می‌شود. نمایش های هنری روحیه نقادی داشتند واین روحیه برای حاکمان مستبد تحمل پذیر نبود به نمایش  جنبه های مسخرگی ودلقکی آن متمایل بوده اند.نمایش کاری مکروه بود . روشنفکران نمایشنامه‌نویس عصر مشروطه، از مهم‌ترین عاملان انتقال تجدد به جامعه بودند.با بهره‌گیری از زبان طنز، تمثیل و روایت‌های صحنه‌ای، مفاهیم پیچیده سیاسی و اجتماعی را به زبانی ساده و قابل‌فهم برای طبقات مختلف جامعه تبدیل می کردند. نمایشنامه‌ها فضای انتقال اندیشه‌هایی چون قانون‌گرایی، آزادی، عقلانیت و نقد استبداد را فراهم کردند. سبب می شد مفاهیم روشنفکری از محدوده روزنامه‌ها و محافل تحصیل‌کرده فراتر برود.نمایشنامه‌نویسان با زبان طنز سیاسی ـ اجتماعی، ناکارآمدی حکومت مطلقه، فساد دیوانی، و ساختارهای فرسوده را نشان می‌دادند. این نقد هنری، مخاطب را بدون تقابل مستقیم، به بازاندیشی در ساختار قدرت دعوت می‌کرد میرزا آقا تبریزی پس از میرزا فتحعلی، دومین نمایشنامه‌نویس نوگرای ایران به شمار می‌آید و نقشی برجسته در گسترش ادبیات نمایشی نو ایفا کرد. میرزا آقا تبریزی را معمولاً در پیوند با رشد نمایش‌های ایرانی به‌ویژه سنت‌های سرگرمی/نمایش‌های صحنه‌ای در نظر می‌گیرند.محور کار او بیشتر در متن‌پردازی نمایشی است یعنی ساختِ گفت‌وگو، پیشبرد کنش با دیالوگ، و شکل‌دادن به موقعیت‌های صحنه.