تحلیل تطبیقی و نقد مبانی امر و نهی در اصول فقه امامیه و وهابیت

چکیده

بحث امر و نهی از بنیادی‌ترین و اثرگذارترین مباحث علم اصول فقه است که نقشی تعیین‌کننده در فرایند استنباط احکام شرعی و نیز در شکل‌گیری اختلافات فقهی میان مذاهب اسلامی ایفا می‌کند. اختلاف در دلالت صیغه امر بر وجوب یا استحباب، مسئله فور و تراخی در امتثال اوامر، و همچنین نسبت نهی با حرمت تکلیفی و فساد وضعی، از جمله محورهایی است که برداشت‌های متفاوت اصولی را به نتایج فقهی متمایز و گاه متعارض منتهی ساخته است. این اختلاف‌ها صرفاً در سطح نظری باقی نمانده، بلکه آثار عملی گسترده‌ای در حوزه فتاوا، رفتار دینی مکلفان و مواجهه فقه با مسائل مستحدثه بر جای گذاشته است. در این میان، فقه و اصول وهابیت با تأکید ویژه بر ظاهر نصوص شرعی و التزام به فهم سلف، رویکردی نسبتاً ظاهرگرا و سخت‌گیرانه در تحلیل امر و نهی اتخاذ کرده است؛ رویکردی که در آثار اندیشمندانی چون ابن‌تیمیه و ابن‌قیم به‌وضوح قابل مشاهده است. در مقابل، اصول فقه امامیه با تکیه بر عقل، قرائن عرفی، سیاق خطابات و توجه به مقاصد شریعت، رویکردی عقلایی و تحلیلی در فهم اوامر و نواهی ارائه می‌دهد. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین مبانی معرفت‌شناختی و روش‌شناختی امر و نهی در اصول فقه وهابیت و نقد آن در پرتو مبانی پذیرفته‌شده در اصول فقه امامیه است. هدف مقاله، تحلیل تطبیقی این دو رویکرد و آشکارسازی ریشه‌های اختلاف در فهم دلالت‌های صیغه امر و نهی و پیامدهای فقهی مترتب بر آن‌هاست. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و داده‌ها از منابع معتبر اصولی فریقین گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که غلبه ظهورگرایی لفظی و محدودسازی نقش عقل در اصول فقه وهابیت، در مقابل رویکرد عقل‌محور و قرینه‌گرای امامیه، به تفاوت‌های بنیادین در تفسیر امر و نهی و نتایج عملی آن در حوزه فقه منجر شده است.