شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های عدالت سازمانی بر اساس آموزه‌های اسلامی (قرآن و نهج‌البلاغه) در سازمان‌های دولتی

چکیده

هدف پژوهش حاضر شناسایی، طراحی و اعتبارسنجی ابعاد و مؤلفه‌های عدالت سازمانی مبتنی بر آموزه‌های اسلامی قرآن و نهج‌البلاغه در سازمان‌های دولتی و تعیین میزان تأثیر هر بعد در تبیین عدالت سازمانی اسلامی است. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی انجام شد. در بخش کیفی، داده‌ها از طریق مطالعه اسنادی و انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان حوزه مدیریت دولتی و اعضای هیأت علمی حوزه‌های علمیه گردآوری شد و نمونه‌گیری به روش گلوله‌برفی تا رسیدن به اشباع نظری در 14 مصاحبه ادامه یافت. تحلیل داده‌های کیفی با روش تحلیل مضمون و با استفاده از نرم‌افزار MAXQDA12 انجام شد و مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر استخراج گردید. در مرحله کمی، برای آزمون مدل و تعیین میزان اثرگذاری ابعاد، پرسشنامه محقق‌ساخته میان مدیران و کارشناسان 50 سازمان دولتی شهر دیر توزیع شد و داده‌ها با روش معادلات ساختاری حداقل مربعات جزئی تحلیل گردید. روایی و پایایی سازه‌ها از طریق بارهای عاملی، میانگین واریانس استخراج‌شده و پایایی ترکیبی بررسی و تأیید شد. نتایج تحلیل مضمون منجر به استخراج 8 بعد اصلی شامل عدالت توزیعی، رویه‌ای، تعاملاتی، اجتماعی، قانونی، فرهنگی، اطلاعاتی و محیط‌زیستی همراه با 35 مؤلفه و 94 شاخص گردید. نتایج مدل‌یابی معادلات ساختاری نشان داد تمامی ابعاد تأثیر مثبت و معناداری بر عدالت سازمانی اسلامی دارند و ضرایب مسیر همگی بالاتر از سطح قابل قبول گزارش شدند. عدالت تعاملاتی با ضریب اثر 0.960 قوی‌ترین پیش‌بین عدالت سازمانی شناخته شد، در حالی که عدالت اطلاعاتی، فرهنگی و قانونی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری ادراک عدالت ایفا کردند. نتایج آزمون بوت‌استراپینگ معناداری روابط ساختاری را در سطح اطمینان 95 درصد تأیید کرد. یافته‌ها نشان داد عدالت سازمانی در چارچوب آموزه‌های اسلامی مفهومی چندبعدی مبتنی بر اخلاق، تعامل انسانی، شفافیت اطلاعاتی، مسئولیت اجتماعی و توجه به محیط‌زیست است و تحقق آن بیش از هر چیز به کیفیت روابط انسانی و رفتار اخلاقی مدیران وابسته است. مدل ارائه‌شده می‌تواند به‌عنوان چارچوبی بومی برای سنجش عدالت، طراحی سیاست‌های مدیریتی عدالت‌محور و ارتقای حکمرانی اخلاقی در سازمان‌های دولتی مورد استفاده قرار گیرد.